« kthehu tek Botimet e Phoenix


Universiteti i Shkodrės "Luigj Gurakuqi" - Departamenti i Historisė

Romeo Gurakuqi

Kryengritja e Malėsisė sė Mbishkodrės e Vitit 1911

Phoenix Shkodra 2002

Biblioteka e tė Pėrkohshmes Kulturore "Phoenix"
Reēensentė: Prof. As. Dr. Nezir Bata, Dr. Paulina Hoxha, Dom Nikė Ukgjini
Redaktorė: Tefė Topalli, Willy Kamsi, Kristina Miruku
Pėrmbledhja nė anglisht: Rajmonda Kēira
Kopertina: Luigj Mila

© Copyright by Romeo Gurakuqi
Tė gjitha tė drejtat janė tė rezervuara. Ndalohet kopjimi apo riprodhimi i pjesshėm apo i plotė me ēdo lloj mjeti apo forme, pa lejėn me shkrim tė autorit.

http://www.phoenix-shkodra.de
E-mail: romeo@unishk.albnet.net, romeo_gurakuqi@yahoo.com

CIP Katalogimi nė botim BK Tiranė
Gurakuqi, Romeo
Kryengritja e Malėsisė sė Mbishkodrės e vitit 1911/Romeo Gurakuqi; red. Tefė Topalli etj. - Shkodėr :Revista Phoenix, 2002
225fq; 17x23.5cm. - ( Biblioteka e tė Pėrkohshmes Kulturore "Phoenix"; 7) Universiteti i Shkodrės "Luigj Gurakuqi" Departamenti i Historisė
ISBN 99927-690-5-X

Tabela e Lėndės

Hyrje

Kreu I
Njė vėshtrim i shkurtėr historik i krahinės sė Malėsisė sė Madhe.

Kreu II
Gjendja nė Malėsinė e Mbishkodrės nga gushti 1910 deri nė mars 1911
1 Gjendja pas shtypjes sė kryengritjes sė vitit 1910.
2 Fillimi i arratisjes sė malėsorėve nė Mal tė Zi
3 Situata nė Malėsinė e Mbishkodrės nė fillim tė vitit 1911 dhe pėrgatitja e kryengritjes sė re

Kreu III
Qėndrimi politik dhe diplomatik i Malit tė Zi, Serbisė dhe Austro-Hungarisė kundrejt situatės shpėrthyese nė Malėsinė e Mbishkodrės
1 Qėndrimi i Malit tė Zi dhe Serbisė ndaj ngjarjeve nė Veriun e Shqipėrisė gusht 1910 - mars 1911
2 Serbia dhe lėvizja shqiptare 1910 - mars 1911
3 Qėndrimi dhe veprimet diplomatike tė Austro - Hungarisė nga gjysma e dytė e vitit 1910 deri nė mars 1911

Kreu IV
Kryengritja e Malėsisė sė Madhe, mars- gusht 1911
1 Shpėrthimi i kryengritjes
2 Ngritja e flamurit kombėtar shqiptar nė Bratilė tė Deēiqit
3 Memorandumi i Greēes-programi politik i kryengritjes shqiptare
4 Misioni politiko-diplomatik ģ Ismail Qemalit
5 Qėndrimi i klerit katolik ndaj kryengritjes sė Malėsise sė Madhe
6 Vullnetarėt italianė dhe revolta nė Mirditė
7 Drejt armėpushimit

Kreu V
Diplomacia europiane mbi Kryengritjen e Malėsisė sė Mbishkodrės 1911
1 Qėndrimi i Malit tė Zi dhe Serbisė gjatė zhvillimit te Kryengritjes sė Malėsisė sė vitit 1911
2 Politika e Austro-Hungarisė gjatė kryengritjes shqiptare tė Malėsisė
3 Fuqitė e Mėdha ndaj ngjarjeve nė Shqipėrinė e Veriut (maj - gusht 1911)

Pėrfundime

Bibliografia

Summary

Tabela e Lėndės

Hyrje

Kryengritja e Malėsisė sė Mbishkodrės e vitit 1911, ėshtė njė nga momentet kryesore tė periudhės sė Rilindjes Kombėtare Shqiptare, pasi zė njė pozicion kulmor nė vijimėsine e pjekurisė kohore dhe pėrmbajtėsore tė kėsaj lėvizjeje. Ajo pėrmban karakteristikat e mirėfillta tė njė kryengritjeje me orientim kombėtar, sepse pėrfshiu nė qellimet e veta, njė plan tė mirėfilltė mbarėshqiptar tashmė tė kristalizuar. Shpėrthyer nė njė nga rajonet mė tė shtypura nga pushtuesi turk, ku kontradikta themelore ashpėrsohej nė njė areal fetar krejtėsisht tė ndryshėm me tė pushtuesit, kjo kryengritje e ngriti pėr herė tė parė seriozisht ēėshtjen shqiptare, nė nivelin e njė ēėshtjeje tė mirėfilltė nacionale nė tryezat e diplomacisė europiane. Shqipėria kėshtu do tė bėhej e dallueshme si njė entitet i veēantė nacional, kulturor dhe gjeopolitik, qė do tė pėrvijohet gradualisht nė skenėn e diplomacisė europiane dhe ballkanike. Shqipėria fillonte tė bėnte pjesė seriozisht nė atė familje tė popujve tė rajonit ballkanik, qė luftuan nė vijimėsi nga fillimi i shekullit XIX, mbi njė bazė tashmė nacionale, ndaj njė pushtuesi aziatik, qė i kėrcėnoi identitetin etno - kulturor dhe fetar, i shkatėrroi qytetėrimin e tyre antiko - mesjetar dhe i vuri nė dyshim ekzistencen "fizike". Pushtimi osman nė Shqiperi, u pėrjetua si njė shkatėrrim i atyre vlerave mė tė mira nacional - kulturore, qė evolucioni historik shumė-shekullor autokton kishte krijuar nė trevat tona. Shqipėria pėrbėnte tanimė, njė entitet tė qartė dhe tė dallueshem nga trevat e popujt e tjerė tė rajonit. Fatmirėsisht ky pushtim, ndonėse ia ndėrlikoi karakteristikat dalluese, nuk i mposhti elementėt themelorė qė bėjnė tė dallueshėm njė komb. Ndėr kėto elemente, rezistenca kulturore ėshtė ndėr mė themeloret. Bėrthamėt kulturore dalluese tė njė kombi kanė qenė pėrherė bazat e mėvetėsimit dhe tė ndėrgjegjėsimit kombėtar. E tillė paraqitet Malėsia e Madhe, si njė ndėr vatrat bashkudhėtare tė ndėrgjegjėsimit kombėtar dhe kulturor tė shqiptarėve nė historinė e re tė tyre, dhe kryengritja si shuma pozitive e njė formimi tė tillė nacional antiturk, karakteristik pėr popujt me ndėrgjegje tė formuar nacionale nė Ballkan. Nė rrugėn e drejtė dhe tė qartė nė formim tė lėvizjes sė Malėsisė, do tė ecin nė vijim edhe segmentet e tjera pėrbėrėse tė shqiptarizmės. Kjo ecje e mėvonshme e kėtyre segmenteve, do tė jetė njė provė e qartėsisė sė kauzės tė mirėfilltė shqiptare tė Lekėve tė Malėsisė. Kryengritja e Malėsisė sė Mbishkodrės e vitit 1911, paraqitet si njė shpėrthim i dhunshėm revolucionar, i njė popullsie rajonale me njė pozitė politiko - nacionale, social - ekonomike dhe fetare tė nėnshtruar, kundėr pushtuesit tė atėhershėm tė trevave tona. Duke filluar gradualisht si njė rezistencė e paorganizuar e popullatės nė kushtet e dhunimeve tė rėnda tė statusit vetqeverisės, pas ekspeditės sė Turgut Pashės sė vitit 1910, ajo do tė merrte karakteristikat e njė kryengritjeje tė mirėfilltė me pikėsynime tė kristalizuara nacionale nė periudhen mars-gusht 1911. Synime tė tilla nuk u errėsuan dot as nga fakti i implikimit tė shtetit fqinjė, Malit tė Zi, nė ngjarjet e njohura. Krahina kryengritėse, e pozicionuar nė njė territor fqinj me kėtė shtet, me lidhje farefisnore apo krushqie me popullsinė shqiptare matanė kufirit, apo edhe popullsinė malėsore malazeze, e cila nuk kishte shumė kohė, qė kishte kaluar nėpėr shtratin e sllavizimit, paraqitet nė kushte specifike tė rezistencės antiturke. Rrethanat e mėsipėrme kushtėzuan atė qė presionit politik dhe fizik tė ushtruar mbi ta, masat popullore t'i pėrgjigjen me njė emigrim masiv drejt Malit tė Zi, si e vetmja rrugė shpėtimi mė e afėrt. Nga ana tjetėr, Mali i Zi, shteti i ri dhe i vogėl ballkanik, nė kėrkim tė formimit tė identitetit tė vet, do tė ketė shansin pėr tė vijuar rrugėn e "ndrojtur" nė shfrytėzimin e momenteve pėr zgjėrimin territorial. Do tė krijohet nė kėtė mėnyre njė situatė pak a shumė paradoksale me kėto komponente: lėvizjen kryengritėse tė malėsorėve shqiptarė; emigrimin e familjeve malėsore nė kėrkim tė shpėtimit nė territorin gjeografikisht mė tė afert pėr momentin; njė shtet i huaj i detyruar tė respektojė tė drejtat e azil-kėrkuesve; qarqe politike nacional-shovene qė mendojnė dhe veprojnė pėr shfrytėzimin e lėvizjes antiturke tė popullates sė mjeruar fqinje; njė sovran i detyruar nga politika e Fuqive tė Mėdha, tė respektojė dhe tė pėrbetohet zyrtarisht pėr ruajtjen e asnjanėsisė; njė shtet tiranik qė dhunon barbarisht nėshtetasit e vet tė nėnshtruar; shqiptarė qė e konceptojnė nė mėnyra tė ndryshme shtetin pushtues dhe imperativin nacional. Kėto linja tė kompleksitetit tė ngjarjes, do tė mund tė pozicionohen nėpėrmjet njė paraqitjeje rigoroze tė fakteve historike, tė cilat u pėrkasin burimeve tė ndryshme arkivore dhe bibliografike.

Punimi qė po i paraqesim sot lexuesit, ėshtė fryt i njė pune disavjeēare kėrkimore nė arkivat e shtetit shqiptar, tė Republikės sė Austrisė, tė Mbretėrisė sė Bashkuar tė Britanisė sė Madhe dhe Italisė. Ai pretendon t'i japė njė konfigurim tė ri ngjarjes, nėpėrmjet njė rreshtimi tė ngjeshur dhe besnik tė fakteve. Problemi nė trajtim nuk ka qenė deri mė tani objekt i njė shqyrtimi tė tillė kompleks. Megjithatė, duke filluar nga vitet qė pasuan ngjarjet dhe sidomos me konsolidimin e shtetit shqiptar nė periudhėn e Pavarėsisė, ai ka qenė objekt i trajtimeve nga mė tė ndryshmet nga historianė, njerėz tė shquar tė letrave shqipe, kronikanė tė huaj etj. Njė kontribut tė jashtėzakonshėm nė evidentimin e ngjarjeve kanė luajtur personalitetet e shquara tė albanologjisė, tė cilėt, ndėr revistat kryesore tė klerit katolik "Hylli i Dritės", "Leka" etj, pasqyruan me njė pėrkushtim shembullor epopenė e malėsorėve shqiptarė tė vitit 1911. Problemi ka qenė objekt i disa trajtesave nė formė artikujsh studimorė nga historiografia shqiptare e pas 1944-ės. Gjithashtu, historianė tė ndryshėm tė huaj qė janė marrė me trajtimin e ēėshtjes shqiptare nė periudhėn korresponduese, por edhe gjatė shqyrtimit tė temave specifike tė marrėdhėnieve ballkanike apo politikave pėrkatėse tė Fuqive tė interesuara nė rajon, i kanė kushtuar njė vėmendje tė posaēme ngjarjeve shqiptare tė 1911-ės. Informacionet respektive pėr kėtė, do tė jepen nė bibliografinė e plotė tė punimit. Puna pėr hartimin e kėsaj monografie ėshtė mbėshtetur nė njė shqyrtim tė kujdesshėm tė literaturės sė lartpėrmendur, dhe veēanėrisht nė burimet e reja arkivore qė mė mundėsuan tė krijoj njė tablo tė plotė tė ngjarjes. E njė rėndėsie tė jashtėzakonshme pėr ne studiuesit e rinj tė historisė sė Shqipėrisė, ishte puna nė Arkivin e Shtetit nė Vjenė (HHStA Politisches Archiv) dhe sidomos nė Arkivin Nacional tė Anglisė, Uellsit dhe Mbretėrisė sė Bashkuar (Public Record Office), ku ruhet tani, ajo qė mund ta quajmė mė tė drejtė kujtesa botėrore. Mund tė them pa frikė, se sikurse edhe nė Arkivin e Shtetit nė Vjenė, edhe nė arkivin kryesor birtanik, gjėnden enigmat e historisė moderne dhe bashkėkohore tė Shqipėrisė, tė ruajtura nė mijėra dokumente, kryesisht tė Foreign Office-it, gjėnden realitetet e historisė sė vėrtetė tė popullit tonė qė, fatkeqėsisht, deri mė sot ėshtė shkruar me njė frymė tė shtrembėruar dhe antishqiptare

Pėr Kryengritjen e Malėsisė sė Madhe tė vitit 1911, sot nė kėtė arkiv gjėnden kryesisht tri dosje tė plota me rreth 550 faqe secila, pėrkatėsisht, dosjet 1228, 1229, 1230 tė Foreign Office. Dokumentet e ruajtura i pėrkasin, nė pjesėn dėrrmuese, diplomacisė britanike, por nė to gjėnden edhe nota tė caktuara tė rėndėsishme tė qeverive turke, malazeze, serbe etj. I njė rėndėsie tė posaēme paraqitet letėrkėmbimi mjaft i gjėrė i Edith Durham-it me konsullin e pėrgjithshėm anglez nė Trieshte, Spence, qė pėrbėn, sipas mendimit tim, qėndrimin mė realist dhe mė miqėsor ndaj ēėshtjes shqiptare. Nga ana tjetėr, diplomatėt anglezė, pėrkatėsisht Akers-Douglas nė Cetinė, zėvendės-konsulli Suma nė Shkodėr, vetė ministri i jashtėm Edward Grey, ambasadorėt dhe tė ngarkuarit me punė britanikė nė Vjenė, Kostandinopojė, Romė, Beograd, Shėn Petersburg, Berlin etj., mundėsojnė tė zgjerohet dhe tė hidhet dritė e re, mė e plotė, mbi kuadrin diplomatik tė kryengritjes sė Malėsisė sė Mbishkodrės sė vitit 1911, e cila mund tė thuhet tashmė pa frikė, ndryshoi mėnyren e shqyrtimit dhe tė konceptimit tė ēėshtjes shqiptare nė pėrgjithėsi nga diplomacia ndėrkombėtare. Nga ky moment ēėshtja shqiptare do tė mund tė trajtohet realisht si ēėshtje e veēantė e diplomacisė europiane, d.m.th. qėllimet e qarta nacionaliste tė kryengritėsve malėsorė i bėnė tashmė tė dallueshėm shqiptaret si subjekt i nėnshtruar, nga shqiptarėt subjekt besnik i Perandorisė, bėnė tė dallueshme Shqipėrinė nga Turkia. Ajo qė mė ka befasuar mė shumė ėshtė madhėshtia e kryengritjes. Dokumentet arkivore dhe sidomos korrespondencat e gazetės "The Times" tė kėsaj kohe, nga Podgorica, Cetina, Shkodra, Kostandinopoja dhe Vjena, mė kanė mundėsuar pėr herė tė parė tė krijoj njė tablo tė plotė tė epopesė sė Lekėve tė Malėsisė, qė nė tė vėrtetė ka qenė nė pėrmasat e njė legjende. Mund tė them pa frike se kemi ditur shumė pak nga madhėshtia e veprės sė tyre pėr Shqipėrinė. E re tjetėr nė kėtė holumtim mund tė quhet konceptimi i ndryshėm i shkaqeve tė kryengritjes qė nuk janė shkaqe artificiale por reale, bazuar jo nė intrigat e Malit tė Zi, sa nė mprehjen e kontradiktės themelore nė kėtė rajon. Trajtimi i qėndrimit tė Malit tė Zi nė dritėn e re tė fakteve do tė mund tė largohet nga kontrasti bardh e zi. Gjithashtu, do tė mund tė hidhet dritė e re dhe e plotė mbi rolin e madh nacionalist tė klerit katolik, qė u bashkua nė masė me kryengritėsit dhe luajti nė momente tė caktuara, rolin e mediatorit pro ēėshtjes shqiptare. Ismail Qemali ishte njė figurė e madhe e pėrfshirė gjėrėsisht nė pėrkrahje tė Kryengritjes shqiptare tė malėsorėve, nė orientimin e drejtė tė tyre dhe nė ndriēimin e diplomacisė europiane mbi problemin shqiptar. Kjo veprimtari do tė mund tė jepet tashmė e plotė. Kopja e origjinalit tė Memorandumit tė Greēės dhe bashkėngjitur me tė, letra drejtuar Edward Grey-it, shkruar nė gjuhėn frėnge me dorė, dhe vulosur me gishtėrinjtė e vulat pėrkatėse tė Ded Gjo' Lulit e 19 krerėve tė tjerė tė kryengritjes, mė duket se ėshtė njė gjė e re, qė i sillet dokumentacionit tė historisė kombėtare. Punimi ėshtė hartuar nė konsultim tė drejtėpėrdrejtė me udhėheqėsin e disertacionit, Dr. Mikel Prennushi, dhe me Prof. Dr. Walter Höflechner i Universitetit tė Gracit (Austri). Autori dėshiron tė falenderojė pėrzėmėrsisht pėr ndihmėn e kualifikuar konsultuese, Dr. Steven Smith sekretar akademik i Institutit tė Kėrkimeve Historike (IHR) tė Universitetit tė Londrės, studiuesit Willy Kamsi e Dom Nikė Ukgjini, Prof. As. Dr. Nezir Bata, Prof. Dr Trifon Ziu, Lec Zadeja, redaktorin letrar Tefė Topalli. Punimi synon tė sjellė njė ndihmesė tė re nė fushen e studimeve mbi historinė e Shqipėrisė, tė ēliruar tashmė nga vargonjtė e kornizave tė ideologjizuara, e lirė nė hulumtimin e realitetit historik tė njė populli tė lashtė tė Ballkanit. Synimi im ka qenė vetem paraqitja sa mė e vėrtetė e fakteve, me qėllimin e parė e themelor, atė tė pėrballimit tė realitetit dhe tė sė vėrtetės historike, si njė domosdoshmėri pėr vetgjykim tė saktė dhe tė orientuar patriotik. Do tė dėshiroja qė realizmi nė vlerėsimin e historisė sonė, tė jetė i vetmi orientim i historiografisė shqiptare, pasi ky realizėm do t'u mundėsojė shqiptarėve tė ēlirohen edhe nga prangat e tjera tė komplekseve tė errėsirės orientale. Vlerėsimi saktė i sė kaluarės, i ngjarjeve pozitive dhe negative, i orientimeve tė sakta dhe tė pasakta, nė rrugėformimin e kombit tonė, do tė mund t'i sherbejė vetėm vetkorigjimit, pėrparimit dhe pėrcaktueshmėrisė sė saktė tė sė ardhmes sonė si komb i njėsuar dhe i ndėrgjegjėsuar.

Pėrfundime

Kryengritja e Malėsisė sė Madhe e vitit 1911 ėshtė njė nga ngjarjet mė me rėndėsi tė historisė sė re shqiptare dhe nė veēanti, momenti mė i dallueshem i lėvizjes rilindėse nė krahinėn e Shkodrės. Shkaqet e kėsaj kryengritjeje duhen kėrkuar nė veprimtarinė drastike dhe inkonsekuente tė qeverisė sė Turqve tė Rinj nė Shqipėri, qė pati si pasojė njė trazirė tė pėrgjithshme dhe njė lėvizje revolucionare nė vend. Prirjet panislamike dhe propaganda antikatolike e pushtuesit turk, si dhe qėndrimi jo i sinqertė i qeverisė sė vilajetit tė Shkodrės ndaj marrėveshjeve tė vitit 1910, i nxitėn malėsorėt nė njė kryengritje me karakter kombėtar dhe nė njė lloj aleance me Malin e Zi.

Kryengritja shpėrtheu nė kushtet e dhunimeve tė pėrsėritura tė statusit vetėqeverisės tė krahinės nga qeveria e Turqve tė Rinj. Ajo u provokua nga ligjet e shpallura prej regjimit tė ri, qė pretendonte tė zbatonte deri nė fund politikėn e vjetėr fiskale mbi popullsinė e varfėruar tej mase, vendosjen e taksave tė reja tepėr tė rėnda, rekrutimin me forcė tė shqiptarėve nė ushtrinė turke, vazhdimin procesit tė ēarmatimit tė plotė tė vendit, shtrirjen e kontrollit absolut mbi tė gjithė Shqipėrinė, pėrfshirė edhe ato rajone tė cilat kishin gėzuar gjithmonė disa privilegje. Njė pėrpjekje e tillė krijoi veēanėrisht nė Malėsi njė situatė tė dėshpėruar pėr popullaten shqiptare, si nė planin e tė drejtave politiko-kulturore, ashtu edhe nė planin ekonomiko-shoqėror. Situata nė fakt ishte pjesė pėrbėrėse e tėrėsisė sė gjendjes sė krijuar nė vilajetet shqiptare me rastin e politikės osmanizuese e niveluese qė kishte ndėrmarrė qeveria e re osmane. Por nė kėtė rajon situata ndėrmerrte nota mė tė theksuara nė kahun negativ, pasi dhuna dhe diskriminimi ushtroheshin mbi ekzistencen e disa tė drejtave tė paracaktuara tė karakterit ekonomik, social dhe kulturor-fetar, tė fituara nė shekuj nga popullsia malėsore e Mbishkodrės. Procesi i osmanizimit tė detyruar do tė thoshte jo vetėm thellim i mėtejshėm i statusit tė nėnshtruar nacional-kulturor tė shqiptarit malėsor, por zhdukja e kėtyre tė drejtave tė paracaktuara, pati pasoja tė drejtėpėrdrejta nė rėndimin deri nė katastrofė tė gjendjes ekonomike dhe sociale tė krahinės malore shkodrane. Nga ana tjetėr, pėr shqiptarėt, veēanėrisht pėr malėsorin, dorėzimi i armėve kishte njė kuptim tė veēantė. Tė ēarmatosje malėsorėt shqiptarė nėnkuptonte deklarimin e nėnshtrimit tė tyre ndaj armikut shekullor, mbasi mbajtja e armėve pa iu nėnshtruar kontrollit apo kufizimeve qeveritare ishte njė lloj privilegji shumė i vjetėr i popullatės sė disa rajoneve malore shqiptare. Kundėrshtimi prej anės sė shqiptarėve pėr tė dorėzuar armėt ishte njė provė se arma pėr ata pėrfaqėsonte diēka mė tepėr se njė instrument tė thjeshtė mbrojtjeje, dhe mbledhja e saj nga autoritetet pėrbente njė ofendim personal apo individual. Arma pėr shqiptarin pėrfaqėsonte njė sistem tė gjėrė kompleks tė garancish ndaj tė drejtave tė individit, qė ligjet e atėhershme nė fuqi nė Perandori nuk i mbronin, pėrfaqėsonte njė sistem tė gjėrė kompleks qė mbronte dhe respektonte nderin e shqiptarėve, tė kėrcėnuar nė mėnyra nga mė tė ndryshmet prej armiqsh tė brendshėm dhe tė jashtėm, ndaj dhe ata nuk ishin tė gatshėm tė bėnin lėshime. Megjithatė, mbledhja e armėve, pėrjashtimi nga taksat dhe nga shėrbimi ushtarak i detyrueshėm, ishin vetėm shkaqe dytėsore, shkaqe tė rastėsishme tė kėtij revolucioni. Shkaku kryesor i kryengritjes shqiptare tė vitit 1911 duhet kėrkuar nė bazen e tė gjithė zhvillimeve tė pėrgjithshme politike, ekonomike dhe shoqėrore, duhet tė kerkuar nė krizėn morale, tė fshehur mė parė, por tė nxjerrė nė dritė befas nga procesi rinovues politik qė pėrfshiu perandorinė, nga njė lloj lirie e fjalės qė e shoqėroi papritur kėtė proces, nga zhvendosja e thellė e interesave ekonomike e shkaktuar nga ardhja nė pushtet e partisė sė Turqve tė Rinj. Shqiptarėt, pasi kishin luftuar me kėmbėngulje pėr ripėrtėritjen e Kushtetutės, nuk mund tė toleronin qė po kjo kushtetutė tė pėrdorej si njė mjet interpretimi pėrkundėr parimit tė nacionalitetit, tė cilin e sanksiononte edhe ajo vetė; shqiptarėt nuk mund tė pranonin qė kjo Kushtetutė tė shėrbente si njė mjet interpretimi i pėrkundėrt me tė drejtat e shpallura tė nacionaliteteve tė veēanta.

Gjendja e krijuar nė Shqipėri, nė tėresi, zgjoi dėshirat dhe vullnetin e patriotėve shqiptarė pėr tė bėrė pėrgatitjen e kėrkuar nga momenti, nė mėnyrė qė tė pėrballohej kjo valė mė e fundit e pushtuesit aziatik. Kėshtu, gradualisht, ata filluan pėrgatitjet pėr njė kryengritje tė pėrgjithshme nė vitin 1911, e cila, ndryshe nga kryengritja rajonale e vitit 1910, do tė pėrfshinte tė gjitha krahinat. Krahina jonė e Malėsisė ishte e projektuar tė pėrfshihej nė kėtė kryengritje tė pėrgjithshme pėr faktin e njohur tė qėnies pėrherė, njė bėrthamė e qėndrueshme e qėndresės shqiptare, ashtu edhe pėr njė precipitim paraprak tė kontradiktave themelore nė kėtė rajon, qė nga gushti 1910, si rezultat i masave tė ekspeditės sė Shefqet Turgut Pashės. Ishte e qartė qė suksesi i lėvizjes kombėtare mund tė sigurohej vetėm nėpėrmjet njė organizimi tė qendrueshėm nė shkallė nacionale, duke bashkuar tė gjitha veprimtaritė kundėr pushtuesve turq, mbi bazėn e njė programi politik. A ishte organizimi i nacionalistėve shqiptarė nė atė shkallė sa tė arrinte njė organizim tė tillė mbarėkombėtar tė kryengritjes sė vitit 1911? Mund tė themi pa frike se ky organizim linte pėr tė dėshiruar dhe komitetet e fshehta shqiptare nuk kishin arritur nė njė shkallė tė kėnaqshme koordinimi tė veprimtarisė. Pėrveē kėsaj, ndėrgjegja nacionale e popullit nė tėrėsi, vuante nga sėmundja komplekse e mosformimit tė plotė, shkallės sė ulėt kulturore-arsimore dhe e konceptimit tė ndryshėm tė imperativit nacional dhe e vlerėsimit tė pushtuesit shekullor. Duhet tė pranohet se, deri nė kėtė moment, Lėvizja Kombėtare Shqiptare ishte e diktuar pėr njė pjesė tė konsiderueshme tė saj, nga interesat partikulariste lokale, ēka do tė thotė se ende nuk ekzistonte njė autoritet i pėrgjithshėm i njohur shqiptar, i cili do tė mund tė bashkėrendonte dhe drejtonte zgjidhjen e ēėshtjes nacionale. Nga ana tjetėr, krahinat dhe fiset e ndryshme malėsore shqiptare vazhdonin tė vepronin nė mėnyrė tė pavarur, sipas gjykimeve tė lira dhe nė mbrojtje tė interesave tė veta partikulariste. Sidoqoftė, nė kapėrcyellin e viteve 1910-1911, nė qarqet mė tė pėrparuara nacionaliste ishte pjekur ideja e organizimit tė njė kryengritjeje tė pėrgjithshme dhe si ditė e pėrafėrt ishte caktuar pranvera 1911. Pėr kėtė komitetet e fshehta rifilluan aktivitetin e tyre pėr pėrgatitjen e njė kryengritjeje tė pėrgjithshme, duke e koordinuar aktivitetin e vet me atė tė shoqatave patriotike tė emigrantėve dhe tė komiteteve tė reja kryengritėse nė krijuara jashtė Shqipėrisė, nė qytete tė ndryshme tė Italisė, Greqisė dhe tė Malit tė Zi. Patriotėt shqiptarė zhvilluan njėkohsisht njė fushatė tė gjėrė propagandistike pėr tė bėrė tė njohur para opinionit publik europian karakterin dhe kėrkesat e lėvizjes kombėtare shqiptare. Megjithatė, duke qenė se Shqipėria pėrbėnte njė nyje tė kundėrshtive ndėrkombėtare, Fuqitė e Mėdha dhe vendet fqinje ballkanike, ishin nė njė mendjeje, secili pėr interesat e veta, nė njė pikė: atė tė pengimit dhe likuidimit tė lėvizjes shqiptare, sepse interesi i tyre parėsor ishte ruajtja e status-quo-sė. Nga ana tjetėr, politika tradicionale e Fuqive ndaj Shqipėrisė, nuk merrte aspak nė konsideratė faktin qė ndėrgjegja kombėtare e popullit shqiptar ishte formuar dhe bėnin pėrpjekje pėr ta orientuar lėvizjen kombėtare nė udhėn e politikės sė tyre.

Por a mund tė jenė nė pajtim pėrherė parashikimet me realitetin e ngjarjeve nė shoqėri? Siē ėshtė edhe e kuptueshme, parashikimet shpesh zhvleftėsohen nga gjendja reale, mosperceptimi i saktė i saj apo edhe ndėrhyrja e faktorėve tė paparashikuar. Njė gjė e tillė ėshtė e lidhur me "kushtet e veprimtarisė sė laboratorit shoqėror". Kjo ndodh sepse kėto "kushte" pėrmbajnė nė thelb relativitetin qė e shoqėron nė vijimėsi.

Rrethanat nė tė cilat u zhvillua ekspedita turke e vitit 1910 i dhanė mundėsinė Malit tė Zi tė ndėrhynte nė zhvillimet politike nė Malėsinė shqiptare. Qindra malėsorė, gjatė vitit 1910 dhe fillimit tė vitit 1911, kaluan kufirin malazez pėr t'i shpėtuar terrorit tė vendosur nga autoritetet e Turqve tė Rinj, me shpresėn pėr tė gjetur strehė mbrojtjeje dhe aleatė. Qeveria e Malit tė Zi i mbėshteti malėsorėt shqiptarė sepse synonte t'i pėrdorte ata si pararojė nė luftėn kundėr Turqisė dhe pėr tė hapur nė kėtė mėnyrė rrugėn pushtimit tė Shqipėrisė Veriore. Nėn presionin e Cetinės, qė synonte ta zhvishte kryengritjen e planifikuar nga karakteri i saj nacional, duke e mbatjur atė nė suazat e interesave tė saj, malėsorėt e emigruar atje, qenė tė detyruar tė rifillonin kryengritjen para afatit tė vendosur nga komitetet. Kėshtu, kryengritja antiosmane e vitit 1911, filloi para kohe dhe nuk mundi tė pėrhapej nė tė gjithė Shqipėrinė etnike. Ajo pėrbėn njė nga pėrpjekjet mė tė rėndėsishme tė shqiptarėve pėr tė fituar autonominė.

Kryengritja e Malėsisė sė Madhe e vitit 1911 shpėrtheu nė ditėt e para tė pranverės, d.m.th. para momentit tė caktuar nga udhėheqėsit nacionalistė, nė kushtet e grumbullimeve tė njėpasnjėshme tė kontradiktave ndėrmjet pushtuesit shekullor osman, pėrkeqėsimit katastrofik tė situatės ekonomike tė malėsorėve, sidomos nė dimrin e viteve 1910-1911, e dėshpėrimit tė grumbulluar tek kjo popullatė pas disa muajsh tė tėre dhunimi sistematik, ndjekjesh dhe mėrgimesh nė dhé tė huaj. Tė dhėnat arkivore dhe dėshmitarėt mė tė besuar tė kohes na sugjerojnė se pikėrisht nė kėtė kohė malėsorėve u ishte premtuar asistencė dhe kontribut i veēantė me armatim nga ana e Malit tė Zi (apo prej segmenteve tė caktuara politiko-ushtarake tė kėtij shteti), dhe njė ndihmė e premtuar nga ana e gjeneralit italian, Ricciotti Garibaldi. Nga ana tjetėr, ata shpresuan mė kot edhe nė njė lloj ndėrhyrjeje nga ana e Perandorisė Austro-Hungareze, nė rastin e ndonjė ndėrlikimi tė mundshėm tė situatės sė tyre ushtarake. Mali i Zi duhet ta ketė nxitur shpėrthimin e kryengritjes ndonjė javė para momentit tė vendosur nga udhėheqėsit shqiptarė, me qellimin pėr ta mbajtur atė thjesht njė kryengritje rajonale dhe pėr tė destabilizuar rajonin mė tė afėrt qė synonte nė planin e saj tė zgjerimit territorial. Kėshtu, nga ēėshtja malėsore, Mali i Zi synonte tė nxirrte njė casus belli pėr zgjerime territoriale. Megjithatė, siē doli edhe nga trajtimi, shpėrthimi i kryengritjes dhe tėrheqja e vėmendjes sė shteteve europiane, ndodhi para se vetė Mali i Zi tė ishte i gatshėm pėr ta mbėshtetur realisht njė kryengritje tė tillė pėr qėllimet e veta shoviniste, gjė qė e ēorientoi taktikisht veprimin politiko-diplomatik tė kėtij shteti. Ky ėshtė njė realitet, i pohuar edhe nga dėshmitarja mė e besueshme dhe mė e paanshme e ngjarjeve, Edith Durham. Malėsorėt e ndershėm dhe tė drejtė shqiptarė, qė nuk kishin fare dijeni pėr planet e malazezėve, luftuan vetėm pėr tė fituar autonominė pėr veten e tyre dhe nuk ndoqėn nė asnjė rast urdhėrat e oficierėve malazezė, qė ishin dėrguar pėr t'i kėshilluar.1 Planeve shoviniste malazeze malėsorėt iu pėrgjigjen duke ngritur flamurin shqiptar nė majen e Bratilės sė Deēiqit. Udhėheqėsit e Lėvizjes Kombėtare Shqiptare, mbasi kryengritja shpėrtheu para kohe, nuk qėndruan pasivė. Ata u drejtuan nėpėr Europė pėr tė siguruar pėrkrahje dhe ndihmė tė shpejtė, nė mėnyrė qė kryengritja tė pėrfundonte me sukses dhe tė arrinte qė Europa tė njihte Shqipėrinė dhe tė drejtat e saj.

Kryengritja qė shpėrtheu me 24 mars tė vitit 1911, nė Malėsinė e Madhe, pra, nuk shpėrtheu si rezultat i intrigave tė Malit tė Zi, por, nė radhė tė parė, si rezultat i precipitimit tė kontradiktės themelore nė Shqipėri, skajshmėrisė sė kėtij precipitimi nė vatren mė veriperėndimore tė vendit, ku dhuna e ushtruar nė vijimėsi, mosrealizimi i premtimeve pėr njė zgjidhje tė kėrkesave tė malėsorėve, gjendeshin nė kufij tė patolerueshėm. Mosndodhja e faktorit subjektiv, organizues mbarėshqiptar nė lartėsinė e kėrkesave tė momentit, bėri qė kryengritja tė mbahej e ndezur nė ketė krahinė dhe vetėm me shpėrthime tė pėrkohshme nė pjesėt e tjera tė Shqipėrisė. Nga ana tjetėr, ky faktor, sė bashku me ekzistencėn e dozave tė caktuara tė fanatizmit tė ushqyer nga pushtuesi, bėnė qė tė mund tė gjenden edhe individė, tė cilėt guxuan tė ngrihen kundėr shqiptarėve ēlirimtarė. Kryengritja u zhvillua nė njė periudhė kohore qė shtrihet nga 24 mars 1911 deri mė 4 gusht 1911. Nė kėtė shtrirje kohore, duke u bazuar nė intensitetin e kryengritjes dhe ndėrhyrjet e faktorėve tė ndryshėm tė jashtėm e tė brendshėm, kryengritja mund tė ndahet nė kėto faza kryesore:

Faza e parė pėrfshin periudhėn nga 24 marsi deri mė 14 maj 1911 dhe karakterizohet nga njė zhvillim krejtėsisht i suksesshėm i operacioneve kryengritėse nė tė gjitha vijat e frontit. Sukseset kryengritėse i detyruan turqit tė tėrhiqen nga pozitat e tyre fushore dhe malore dhe tė ndryhen nė pozitat e pėrforcuara ushtarake. Kryengritja u shoqėrua nė veprimet e saj nga tė gjitha fiset e Malėsisė, nuk pati njė komandė tė pėrgjithshme, por vetėm njė marrėveshje koordinuese nė mes fiseve malėsore. Momenti i parė kulmor qė vulos karakterin e kryengritjes ėshtė ngritja e flamurit shqiptar me 6 prill nė Bratilė tė Deēiqit. Veprimet luftarake tė kryengritėsve shqiptarė, nė kėtė fazė tė parė, do tė zgjojnė vėmendjen dhe interesin e forcave nacionaliste shqiptare dhe posaēėrisht vėmendjen e diplomacisė ndėrkombėtare, e cila nė kėtė moment ishte tepėr e interesuar nė ruajtjen e status-quo-sė politike tė Perandorisė Turke.

Shpirti i kryengritjes sė vitit 1911 qe Dedė Gjo' Luli, i njohur ndryshe edhe si "Heroi i Traboinit". Dedė Gjo' Luli ishte njė burrė energjik me karakter tė fortė, qė nuk bėri kurrė asnjė lėshim nė kurriz tė tė drejtave tė malėsorėve dhe tė shqiptarėve nė pėrgjithėsi, madje edhe atėherė kur iu nėnshtrua kėrcėnimeve nga mė tė rėnda. Pėr tė zbutur intransigjencėn e tij, iu ofruan shuma tė konsiderueshme nė tė holla, si nga Turkia ashtu edhe nga Fuqitė e tjera tė huaja tė interesuar ngjarjet shqiptare, por ai asnjėherė nuk u mposht2

Rifillimi i operacioneve turke nė shkallė tė gjėrė mė 14 maj, me rastin e ardhjes sė pėrforcimeve ushtarake, mendojmė se e futi rrjedhėn e Kryengritjes nė njė fazė tė dytė qė shtrihet nga kjo datė deri nė prag tė 23 qershorit 1911. Ballafaqimi ushtarak do tė jetė nė pėrmasa shumė tė mėdha, pėr faktin e njė angazhimi madhor forcash ushtarake tė freskėta nga ana e pushtuesit, qė ishin disa herė mė tė mėdha se forcat kryengritėse. Ballafaqimi nė kėtė fazė do tė ketė rėndėsi vendimtare nė planin strategjik ushtarak, sepse do tė pėrcaktojė nė njė farė mase rrjedhėn e mėtejshme tė ngjarjeve. Kryengritėsit e panėnshtruar do tė vazhdojnė qėndresėn nė rajonet mė tė papushtueshme pėr armikun, duke e bėrė gjithnjė e mė tė largėt pėr pushtuesin, fitoren e plotė. Por gjendja ushtarake do tė ketė pasoja edhe nė situaten politiko-diplomatike tė rajonit, sepse do tė angazhojė seriozisht Fuqitė mė tė interesuara, tė ndėrrmarrin lėvizjet e veta mė me kujdes dhe tė mund ta veēojnė ēėshtjen shqiptare si njė nga problemet mė tė rėndėsishme tė kohės pėr Perandorinė Osmane.

Ardhja e figurave mė tė shquara tė nacionalizmės mė tė vetėdijshme shqiptare, Luigj Gurakuqi Hilė Mosi, Ismail Qemali dhe Nikolla Ivanaj nė shtabet kryesore tė kryengritėsve dhe refugjatėve shqiptarė, mbėshtetja e plotė e kryengritėsve nga masa e shėndoshė e qytetarėve shkodranė nė mėrgim (Risto Siliqi, Nush Koēi, Spiridion Kacarosi etj. etj.), do tė lejojė tė pėrvijohet njė qėndrim i mirėfilltė politik i qartė nga ana e kryengritėsve, qė do tė kurorėzohet nė Memorandumin e Greēes mė 23 qershor 1911. Pikėrisht nė malet ku kryengritėsit luftonin nė mėnyrė tė paepur kundėr armikut, u mblodhėn personalitetet mė tė shquara shqiptare, te cilėt ia arritėn t'i jepnin kryengritjes, atė qė nuk ishte arritur pėr tė gjitha lėvizjet popullore pas Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit: njė program politik tė njėsuar kombėtar. Kuvendi i udhėheqėsve tė kryengritėsve malėsorė dhe nacionalistėve mė tė shquar, do tė shėnojė njė moment kthese nė planin e trajtimit politiko-diplomatik tė kryengritjes. Pėrfundimisht do tė jetė tashmė i qartė pozicioni programor autonom antiturk i kryengritėsve, tė cilėt qė nė fillesat e veprimtarisė e kishin shkėputur aktivitetin e tyre politik dhe ushtarak nga qėndrimi i shtetit ku ata kishin qenė tė detyruar tė gjenin strehim. Nga ky moment, kryengritja do tė hyjė nė fazėn e tretė dhe pėrfundimtare, atė tė sensibilizimit tė plotė tė diplomacisė pėr ēėshtjen kombėtare shqiptare dhe tė pėrfundimit tė plotėsimit tė kėrkesave tė tyre programore. Mund tė thuhet se nga ky moment ēėshtja shqiptare do tė mund tė trajtohet si njė rast i veēantė i sė drejtės kombėtare, nga diplomacia ndėrkombėtare. Sikurse edhe nė kryengritjen e vitit 1910, edhe nė atė tė vitit 1911, nuk u arrit tė krijohej njė udhėheqje e pėrgjithshme, e njėsuar kombėtare. Nga fundi i kryengritjes, nė qershor, kemi njė pėrpjekje tė tillė, por atėherė ishte mjaft vonė dhe udhėheqėsia mbeti vetėm nė kuadrin politik. Nė Memorandumin e Greēes, ose "Librin e Kuq", u miratuan kėrkesat pėr krijimin e njė province autonome shqiptare, pėrkatėsisht bashkimin e tė katėr vilajeteve nė njė tė vetėm. Memorandumi i Greēes pati njė rėndėsi tė posaēme pasi doli nga gjiri i kryengritjes dhe u pėrshkua nga karakteri kombėtar. Ndonėse kėrkesa pėr njė provincė autonome shqiptare ishte e kualifikuar si e moderuar, duke pasur parasysh se ekzistonte edhe parapėlqimi i shtetit autonom shqiptar, ajo paraqitej mė e mundshme pėr t'u pranuar dhe do tė ishte e mjaftueshme politikisht pėr tė parandaluar nė ēdo moment tė ndryshimit tė status quo-sė, copėtimin e trojeve kompakte etnike shqiptare. Memorandumi i Greēes, pra e shndėrroi dhe e zgjeroi ēėshtjen shqiptare mė 1911, nga njė ēėshtje e paqėsimit tė Malėsorėve, nė njė ēėshtje mė tė gjėrė: atė tė ndėrmarrjes sė reformave qė duhet tė shtriheshin nė tė gjithė Shqipėrinė. Qeveria turke, e cila i frikėsohej para sė gjithash karakterit kombėtar tė lėvizjes, vendosi atėhere tė bėnte tratativa me udhėheqėsit e fiseve kryengritėse tė Hotit, Grudės, Kelmendit, Kastratit, Shkrelit etj., duke u pėrpjekur qė tė shmangte fillimin e negociatave mbi bazen e Memorandumit tė Greēes. Qeveria turke dhe Fuqitė e Mėdha, duke e kuptuar seriozitetin dhe rėndimin e situatės vendosėn tė shpėtonin interesat e tyre nė Gadishullin Ballkanik, duke bėrė tė gjitha pėrpjekjet pėr tė shuar kryengritjen sa mė shpejt qė tė ishte e mundur. Fuqitė e Mėdha, mbasi Turkia pranoi tė modifikonte listen e lėshimeve, vendosėn qė tė ftonin qeverinė malazeze tė kėshillonte malėsorėt refugjatė nė territorin e saj qė tė ktheheshin nė vatrat e tyre. Nė kėtė mėnyrė arriheshin disa qėllime tė shumėfishta: ruhej integriteti territorial i Perandorisė Osmane, nyja mė e rėndėsishme kjo pėr ruajtjen e status-quo-sė; Fuqitė e Mėdha pėrfshiheshin drejtpėrdrejtė nė zgjidhjen e problemit dhe nė garantimin e tė drejtave tė dhėna malėsorėve kryengritės; garantohej dhe lidhej mė mirė pėrgjegjshmėria e Malit tė Zi nė zhvillimet politiko-diplomatike ndėrkombėtare.

Kryengritja e vitit 1911 nuk u pėrhap nė masėn e duhur dhe mbeti e kufizuar nė Malėsinė e Madhe. Arsyeja duhet kėrkuar nė mungesėn e organizimit tė njė udhėheqėsie kompaktėsisht tė ndėrgjegjėsuar shqiptare nė shkallė kombėtare. Nga kjo mangėsi themelore duhet gjurmuar mė pas fillimi i parakohshėm i kryengritjes, mosorientimet e sakta tė segmenteve tė caktuara tė shqiptarizmės gjatė zhvillimit tė saj, dhe mund tė kuptohet pse propaganda e Turqve tė Rinj gjeti hapėsira, qoftė edhe tė pėrkohshme e tė kufizuara, nė truallin shqiptar. Kryengritja e vitit 1911 pėrfundoi me njohjen e disa konēesioneve ndaj shqiptarėve malėsorė. Xhonturqit u pėrpoqėn me tė gjitha mėnyrat tė shmangnin njė marrėveshje tė vetme me shqiptarėt. Qeveria ia arriti tė bėjė marrėveshje lokale me kryengritėsit. Autoritetet turke u njohėn nė teori malėsorėve pothuajse tė gjitha kėrkesat e tyre: amnistinė e pėrgjithshme, mbajtjen e armėve, pėrjashtimin nga taksat, ndėrtimin e rrugėve, hapjen e shkollave, njohjen e gjuhės shqipe nė administratė, privilegje tė rėndėsishme nė shėrbimin ushtarak etj. Por shqiptarėt e dinin mirė se nuk mund tė shpresonin shumė nė fjalėt e turqve. Nė mes Turve tė Rinj dhe atyre tė vjetėrve nuk kishte ndonjė dallim thelbėsor, mbasi tradhėtia dhe gėnjeshtra ishin baza e mėnyrės sė tyre tė jetesės dhe tė veprimit politik. Sikurse edhe pritej, premtimet mbetėn nė letėr, ekspeditat ndėshkuese vazhduan edhe mė tutje, ndėrsa situata do tė bėhej nga dita nė ditė mė e nderė. As shkollat nė gjuhė shqipe, as rrugėt nuk u hapėn dhe as funksionarė vendorė nuk u emėruan nė Shqipėrinė e Veriore. Pas pėrfundimit tė paqes, qeveria turke filloi pastrimin e fushės sė aktivitetit tė vet nga shqiptarėt; u ndėrmorr njė gjueti e rreptė kundėr kontrabandės sė armėve, ndaj gazetave shqiptare; u burgosėn dhe u nxorėn jashtė Perandorisė kundėrshtarėt politikė dhe nuk u lejua tė flitej mė pėr ēėshtjen shqiptare. Pra, lėshimet qė bėri qeveria xhonturke nuk realizuan objektivin e krijimit tė njė province autonome shqiptare.

Mė gjithė sa u tha mė sipėr, kryengritja e vitit 1911 pati rėndėsinė e vet mbasi e detyroi qeverinė xhonturke qė pėr herė tė parė tė ulej nė bisedime me shqiptarėt dhe tė nėnshkruante njė marrėveshje mes tė barabartėsh, qė pėrbėnte njė bazė tė parė juridike pėr kėrkesat e ardhshme autonomiste tė patriotėve shqiptarė. Njė fitore tjetėr e rėndėsishme e kryengritjes ishte themelimi i njė ndėrgjegjeje politike prej masave tė gjėra tė popullsisė shqiptare. Arritjet e kryengritjes krijuan nė kėtė mėnyrė njė bazė tė rėndėsishme pėr njė kryengritje tė re nė tė ardhmen dhe rrethet patriotike filluan tė mendojnė seriozisht pėr organizimin e njė kryengritjeje tė re.

Cili ėshtė qėndrimi i Malit tė Zi? Kemi tė bėjme me njė qėndrim krejtėsisht tė pa-pozicionuar qartė. Nė radhė tė pare, nė thelbin e politikės sė jashtme tė kėtij shteti ishte synimi pėr tė luajtur njė rol aktiv nė rajon dhe pėr njė shtrirje territoriale, qė do tė mundesonte njė ekuilibrim tė pozicionit tė tij strategjik nė Ballkan. Nga ana tjetėr, ishte pamundėsia praktike pėr tė ndėrmarrė pėr momentin njė veprim tė pavarur ushtarak ndaj Perandorisė Turke. Kjo pikėsėpari pėr faktin e njė dobesie tė pėrgjithshme nė aspektin e fuqisė tė vet si shtet, gjithashtu edhe pėr mosmbėshtetjen nga faktori i jashtėm ndėrkombėtar i njė nisme tė tillė. Duhet tė merret fare mirė parasysh se nė kohėn pėr tė cilėn po flasim, marrėdhėniet malazezo-serbe ndodhen nė pikat mė tė ftohta tė zhvillimit pėr shkak tė ekzistencės sė kontradiktave dinastike dhe pėr arsye tė ndeshjes sė planeve strategjike tė zgjerimit tė mbretėrive tė tyre tė reja, nė drejtim tė tokave shqiptare. Kėshtu, Mali i Zi, nė njė pamundėsi gati absolute pėr tė vepruar individualisht pėr realizimin e objektivave strategjike, para mundėsisė sė mbylljes sė sferės sė ekspansionit nga Serbia nė njė moment tė caktuar, do tė ketė (siē deshmohet edhe nga dokumentacioni i kohės), tė paktėn nė planin zyrtar, njė qėndrim favorizues ndaj ēėshtjes sė malėsorėve shqiptarė. Kėshtu jodrejtėpėrdrejtė Mali i Zi ndėrmori mbrojtjen e malėsorėve dhe e ndėrkombėtarizoi ēėshtjen. Mė kėtė u detyrua Turqia tė ulej nė tavolinėn e bisedimeve. Kjo nuk do tė thotė se nė Mal tė Zi nė kėtė kohė nuk pati forca dhe qarqe tė caktuara, qė nuk u munduan ta shfrytėzonin lėvizjen pėr qėllimet e kėtij shteti. Por ata siē duket ndodheshin nėn njė kontroll tė fortė nga politika zyrtare e Krajl Nikollės, e cila nuk mund t'i lejonte tė shkapėrcenin masėn e veprimtarisė sė lejuar nga faktori ndėrkombėtar. Ėshtė e njė rėndėsie tė veēantė nė kėtė kontekst, tė mund tė ishte e qartė se kush ishte armiku parėsor i Shqipėrisė pėr momentin, dhe se a ishte e natyrshme dhe e arsyeshme njė aleancė e pėrkohshme taktike me Malin e Zi. Ėshtė absolutisht e drejtė tė pėrcaktohet se ēlirimi nga dhunuesi aziatik shumėshekullor dhe jo aleanca me te, duhej tė pėrbėnte qėndrimin e shqiptarit pėrparimtar mė 1911. Nga ana tjetėr, duhet tė merret parasysh pėrvoja tradicionale e fitoreve tė revolucioneve nacionale antiturke nė Ballkan, d.m.th. mbėshtetja reciproke e aleancave ndėrballkanike, si rrugė e arsyeshme dhe mė e sigurtė. Nga sa del nga dokumentacioni dhe dėshmitė mė tė besueshme tė kohės, malėsorėt shqiptarė e patėn krejtėsisht tė qartė kėtė nyje kryesore nė qėndrimin e tyre dhe vendosėn nė plan tė parė interesat e larta tė Shqipėrisė sė robėruar. Kryengritja e vitit 1911 nuk arriti tė kthehej nė njė kryengritje tė pėrgjithshme pėr realizimin e autonomisė sė Shqipėrisė. Pėrveē arsyeve tė mosformimit tė mjaftueshėm tė pėrmendura mė lart, nė kufizimin dhe nė shtypjen e kryengritjes, ndikoi presioni i forcės ushtarake dhe i terrorit tė ushtruar nga Turqia. Ajo u tregua e kujdesshme qė tė shmangte pėrhapjen e kryengritjes nė krahina tė tjera tė vendit, duke hequr dorė nga zbatimi i disa masave administrative qė kishte ndėrmarrė mė parė. Duhet tė vihet nė dukje se Turqia u tregua e paaftė pėr tė manovruar me kryengritjen e Malėsisė. Propaganda kombėtare shqiptare, qė e shoqėroi nga fillimi deri nė fund kryengritjen u bė njė mbėshtetje e fortė pėr te. Realizimi i dėshirave dhe aspiratave kombėtare pėr kėtė pjesė tė vogėl tė popullit shqiptar forcoi dėshirat dhe pėrpjekjet e pjesės tjetėr tė kombit pėr t'i zgjeruar konēesionet e Turqve tė Rinj pėr tė gjithė shqiptarėt. Porta i kundėrshtoi pėrpjekjet pėr t'i zgjeruar kushtet e marrėveshjes ndėr shqiptarėt e tjerė. Pikėrisht kėtu qėndron njė nga rrėnjėt e kryengritjes qė do tė shpėrthente nė vitin 1912. Kėsisoj, kryengritja e Malėsisė e vitit 1911 hapi rrugėn drejt ballafaqimit final shqiptaro-turk tė vitit 1912. Dhe nė kėtė kontekst, fitimtarė tė vėrtetė tė krizės u bėnė malėsorėt shqiptarė, pėrkatėsisht shqiptarėt nė pėrgjithėsi, ata qė e ndjenin veten edhe kulturalisht shqiptarė.

Summary

The 1911 Insurrection of Malėsia e Madhe (Great Mountains) is one of the most important events in the history of the Albanians, and particularly, the most distinguishing moment of the National Renaissance in the region of Shkodra. The causes of this insurrection lie on the drastic and unpredictable activity of the Young Turks in Albania, an activity that resulted in a general turmoil and a revolutionary movement in the country. Pan-Islamic inclinations and the anti-catholic propaganda of the Turkish invaders, as well as the insincere attitude of Shkodra Vilayet's authority to the 1910 Agreement urged highlanders to begin an insurrection of a national character and to enter a sort of alliance with Montenegro.

The insurrection broke out under the conditions of the successive violations of region's self-governing status by the government of the Young Turks. It was provoked by the laws passed by the new regime that claimed to loyally implement the old fiscal policy on the extremely impoverished population, impose new heavy taxes upon people, forcefully recruit Albanians for the Turkish army, continue the process of the entire population disarmament, extend its absolute power all over Albania, even over those regions that had always enjoyed certain privileges. Such an effort produced a dismal situation among the Albanian population of Malėsia Madhe, especially on the level of political-cultural and socio-economic rights. Actually, that situation was a component part of the entire situation created in the Albanian Vilayet on the occasion of the levelling Islam policy undertaken by the new ottoman government. However, the situation was extremely tense in this region since violence and discrimination were being practised upon the existence of some pre-determined rights of economic, social, cultural-religious character won by the Upper-Shkodra highland population centuries before. The process of obligatory Ottoman convertibility meant a further deepening of the subdued national-cultural status of the Albanian highlander, whereas the extinction of the pre-determined rights directly brought about the extreme worsening of the social and economic situation of Shkodra mountainous region. Furthermore, weapon delivery for the Albanian, for the highlander in particular, had a special indication. Albanian highlander disarmament indicated declaration of their subordination to their century-old enemy. Keeping weapons without being submitted to government control or limitations was some very old privilege of the Albanian population in some Albanian mountainous regions. The resistance of the Albanians to weapon delivery was a testimony of the fact that the weapon represented something more than a simple defence instrument. Weapon collection by the authorities comprised an individual insult. The weapon symbolized a wide complex system of guarantees for the rights of the Albanian individual whom the actual laws of the empire did not protect, a system that defended and respected the honour of the Albanians threatened in different ways by the internal and external enemies. That was the reason why they were not willing to make concessions. However, weapon collection, exemption from tax-pay and the military service comprised secondary casual causes of this revolution. The main cause of the 1911 Albanian uprising should be sought in the core of all general, political, economic and social developments, in the moral crisis, formerly disguised but suddenly thrown into relief by the renovating political process that swept the Empire, in a sort of freedom of speech that unexpectedly accompanied this process, in the deep displacement of the economic interests due to the empowering of the Young Turks' party. After having perseveringly fought to revive the Constitution, Albanians could not tolerate the fact of having it used as a means of interpretation against the principle of nationality which it itself sanctioned. They could not accept the functioning of the constitution as a means of interpretation contrary to the declared rights of certain nationalities.

On the whole, the situation created in Albania aroused the desires and the will of the Albanian patriots to make the opportune preparation to face this last wave of the Asian invaders. Thus, in 1911, they gradually began the preparation for a general uprising, which in different way from the 1910 uprising, involved all regions. Our region of Malesia Madhe had been designed to be involved in this uprising because of the well-known fact of ever being an unyielding nucleus of the Albanian resistance and the preliminary precipitation of the basic contradictions in this region owing to the measures taken by the expedition of Shefqet Turgut Pasha, beginning from August 1910. It was clear that the success of the national movement could be secured through a resistant organisation on national scale, by jointly channelling all activities against the Turkish invaders on the basis of a political program. Was the organization of the Albanian nationalists so solid as to bring about an all-national organization for the 1911 uprising? We can competently say that this organization left much to be desired. The secret committees could not satisfactorily coordinate their activities. Besides, the national consciousness of the people in general suffered from the complex disease of incomplete maturity, low cultural-educational level, the variable conception of the national imperative and the estimation of the centennial invader. It is to be admitted that till then, the Albanian National Movement was mostly influenced by the particular local interests. This means that there was not till then a general known Albanian authority who could be able to coordinate actions and lead the settling of the national question. Besides, regions and different Albanian highland tribes kept acting independently, on their own free will, to defend their own particular interests. However, at the turn 1910, the idea of the organization of a general uprising together with its approximate date, spring 1911, was evidently mature among the most progressive national circles. For this reason, the secret committees revived their activities by coordinating their actions with those of the patriotic associations of the emigrants and the new uprising committees set up abroad, in different cities of Italy, Greece and Montenegro. In the mean time, the Albanian patriots waged a wide propaganda campaign to make the European public opinion knowledgeable about the character and the demands of the Albanian national movement. Albania had constantly been a knot for the European opposition, thus, to satisfy their own interests, the Great Powers and the neighbouring Balkan countries were of the same opinion concerning one and the same question: the prevention and liquidation of the Albanian movement because their prime interest was status-quo safe keeping. Moreover, the traditional policy of the Powers toward Albania did not take into the least consideration the fact that the national consciousness of the Albanian nation had been formed. Actually, they did their best to orient the national movement on the path of their policy.

Can predictions always confirm with the actual events in a society? It goes without saying that predictions can be devaluated by reality, its exact misperception or the interference of unforeseen factors. Such a thing is closely linked with the "conditions of the activity of social laboratory". This occurs because such conditions imply in themselves the relativity that accompanies them in their progress.

Circumstances under which the 1910 Turkish expeditions ware sent to Albania, enabled Montenegro to interfere in the political developments in the Albanian region of Malėsia Madhe . During 1910 and at the beginning of 1911, in the hope of finding shelter and allies, hundreds of highlanders passed the Montenegrin border in order that they could escape the terror practised by the Turkish authorities. The Montenegrin government supported the Albanian highlanders because it intended to use them as a vanguard in their war against Turkey and thus, clear the path for the invasion of the Northern Albania. Under the pressure of Cetinje authorities that aimed at divesting the planned insurrection of its national character by keeping it within the frames of its interests, the highlanders who had emigrated there were obliged to begin the uprising ahead of the schedule settled by committees. In this way, the 1911 anti-ottoman insurrection began ahead of schedule and did not succeed in sweeping the entire ethnic Albania. It comprises one of the most important efforts made by Albanians to win their independence.

The 1911 uprising of Malėsia Madhe broke out at the beginning of the spring, i.e. ahead of the schedule determined by the nationalist leaders, in the conditions of the successive accumulation of the contradictions between the highlanders and the Turkish invaders, extreme worsening of the economic state of the highlanders (especially in the winter of 1910-1911), the deep despair of this population accumulated after months of successive violations, chasing, and emigrations to foreign lands. Archive data and the most reliable witnesses suggest that it was exactly at that time highlanders were promised assistance and special weapon provision by Montenegro (or certain political-military segments of this state). They were also promised assistance by the Italian general Ricciotti Garibaldi. What is more, they vainly hoped to have a sort of intervention by the Austro-Hungarian Empire should an implication of their military situation occur. Montenegro should have urged the outbreak of their insurrection probably some weeks ahead of the schedule determined by the Albanian leaders. Its aim was simply to reduce it into a regional uprising and to destabilize its closest region where it planned to expand its territory. Thus, out of the highland cause, Montenegro aimed at getting a casus belli for territory expansion. However, as evidenced by this study, the uprising had broken out and the attention of the European states had been drawn before Montenegro showed its readiness to really support such an uprising and exploit it for its own chauvinist purposes, an act that tactically disoriented the political-diplomatic activity of this state. This is a reality confirmed by the most reliable and impartial witness of the events, Edith Durham. Honest and fair Albanians who were completely ignorant of Montenegrin plans fought only to win their independence and never obeyed the orders and commands of Montenegrin officers who were sent to give them advice. Highlanders responded to Montenegrin chauvinist plans by raising the Albanian flag on top of Bratila, Deēiq. After the unexpected uprising outbreak, leaders of the Albanian National Movement did not remain indifferent. They took to Europe to secure support and emergent assistance in order that the uprising could conclude successfully and Europe could acknowledge Albania and its rights.

The uprising that broke out on March 24, 1911 in Malėsia Madhe was not the result of Montenegrin intrigues, but the consequence of the precipitation of the main contradiction in Albania, the positioning of this precipitation in the north eastern hearth of Albania, where constantly practised violence and broken promises concerning the solution of highlanders' problems could not be tolerated. The fact that the subjective, all-Albania-organizing factor was not at the level of the demands of the time kept the uprising going in this region, but it was temporarily fought in the other parts of Albania. This factor, together with the existence of certain doses of fanaticism nourished by the invaders, inspired some individuals to dare fight against Albanian liberators. The uprising went on from March 24, 1911 to August 4, 1911. Within this stretch of time, based on the uprising intensity and the interference of external and internal factors, the uprising proceeding falls into three stages.

The first stage, 24 March - May 14,1911, was characterized by a completely successful development of uprising operations along all front lines. Uprising successes made Turks retreat from their field and mountainous positions and get locked in their enforced military positions. All Malėsia Madhe tribes participated in the uprising, though, led by only a coordinating agreement among highland tribes since it did not exist a general commandment. The first culminating moment that determined the character of the uprising was the raising of the Albanian flag in Bratilė, Deēiq. The military actions of the Albanian fighters in this first stage drew the attention and aroused the interest of the Albanian nationalistic forces and international diplomacy in particular. The latter was then very interested in safe keeping the political status-quo of the Turkish Empire.

The spirit of 1911 uprising was Dedė Gjo' Luli, otherwise known as "The Hero of Traboini". He was a man full of energy, distinguished for his strong character. He never made concessions at the expense of the rights of the highlanders and Albanians in general, even when he was under serious threats. To mitigate his intransigence, he had been offered considerable sums of money by the Turks and other powers interested in the Albanian events, but he never gave in.

We are of the opinion that the resuming of the Turkish operations on a wide scale on May 14, on the occasion of the arrival of military reinforcements, marks the uprising second stage that lasts from that date until June 23,1911. Military confrontation took greater proportions because Turks engaged numerous new military forces, many times greater in number than those of the uprising. The confrontation of this stage was of decisive importance on the military, strategic plane because it determined to some extent the further run of events. The invulnerable insurgents kept resisting in the regions most unconquerable by the enemy, making enemy's complete victory impossible. However, the military situation affected the political-diplomatic state of the region because it seriously engaged the most interested Powers in undertaking more careful actions and succeeded in setting the Albanian question as one of the most important problems for the Ottoman Empire of that time.

The inclusion of the distinguished personalities of the most conscious Albanian nationalism, Luigj Gurakuqi, Hilė Mosi, Ismail Qemali, and Nikolla Ivanaj in Albanian insurgents' and Albanian refuges' main staffs, and the full support the reasonable Shkodra citizens in emigration (Risto Siliqi, Nush Koēi, Spiridon Kacarosi etc) gave the uprising led to insurgents' clear and original political attitude, crowned in Greēė Memorandum on June 23, 1911. The most distinguished Albanian personalities gathered in the very mountains where insurgents were unyieldingly fighting against the enemy, and gave the uprising what all popular movements after the Albanian League of Prizreni had never given: a unified political national program. The Assembly of the leaders of highland insurgents and the distinguished nationalists marked a turning point in the political-diplomatic treatment of the uprising. Finally, the anti-Turk, autonomous, programmed stand of the insurgents that had originally detached their political and military activity from the attitude of the state where they had been obliged to find shelter, was clear. From this moment on, the uprising entered into its third and final stage, that of diplomacy complete susceptibility of the Albanian national question and the conclusion of the accomplishment of their programmed demands. It can be said that from this moment on, the Albanian question had been treated as a specific case of the national right by the international diplomacy. Just as the 1910 insurrection, the 1911 insurrection did not succeed in creating a general, unified, national leadership. By the end of the insurrection, in June, an effort had been made, but it was too late and leadership remained in the political frame only. In Greēė Memorandum or "The Red Book", demands for the creation of an autonomous Albanian province, i.e. joining the four Vilayets into one, were approved. Greēė Memorandum was of special importance because it came out of the bosom of the uprising and was permeated by a national character. Though the demand for an autonomous Albanian province had been qualified as moderated, it seemed possible to be politically accepted since it enjoyed the preference of the Albanian autonomous state. It would also be politically sufficient to prevent a possible status-quo change and the division of the compact ethnic Albanian territories. Greēė Memorandum transformed the Albanian question from an appeasing highlander question into a wider one: that of undertaking reforms that were to be applied all over Albania. Scared by the national character of the movement, the Turkish government decided to reach agreements with the leaders of the uprising tribes of Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati, Shkreli etc, in order that it could shun the beginning of the negotiations on the basis of Grece Memorandum. The Turkish government and the Great Powers were becoming aware of the gravity and the worsening of the situation. They decided to save their own interests in the Balkan Peninsula by doing all they could to extinguish the uprising as soon as possible. When Turkey agreed to modify the list of concessions, the Great Powers asked the Montenegrin government to advise the refugee highlanders in its territory to go back to their houses. In this way, they could satisfy multiple intentions: the territorial integrity of Turkey as the most important knot to status-quo preserving, could be safe kept, Great Powers could be involved in the direct problem solution and highland insurgent right assurance, the responsibility of Montenegro for the international political development could be guaranteed..

The 1911 uprising did not take proper proportions, it remained confined within the borders of Malėsia Madhe. Reasons should be sought in the absence of the organization of a compact leadership, aware of the national cause on national scale. This basic deficit helps to trace back the causes of the precocious beginning of the uprising, improper orientation of certain segments of the Albanian cause along its development, and the reasons why Young Turks' propaganda found room, though temporary limited, on the Albanian territory. The 1911 uprising concluded with the acknowledgment of some concessions for the Albanian highlanders. Young Turks did all they could to avoid reaching a single agreement with Albanians. The government succeeded in making a local agreement with insurgents. Theoretically, the Turkish authorities acknowledged almost all demands of the highlanders: the general amnesty, keeping weapons, tax discharge, street building, opening of schools, acknowledgement of the Albanian language in the administration, important privileges with respect to military service etc. However, Albanians knew well that they could not lay much hope in the words of the Turks. Young Turks did not differ much from the old ones since deception and betrayal lied on the basis of their life and political activity. As expected, promises remained on paper, punitive expeditions continued and situation became tenser. Schools in Albanian were not opened, roads were not built, and local officials were not nominated in northern Albania. After peace was made, the Turkish government began clearing its activity from Albanians, undertook a severe campaign against weapon contraband and Albanian newspapers, political opponents were imprisoned and expelled from the Empire and the Albanian question was not allowed to be made mention of. Thus, concessions made by the Turkish government did not realize the objective of the creation of an autonomous Albanian province.

Despite the above mentioned facts, the 1911 uprising had its own importance. For the first time, it obliged the government of the Young Turks to negotiate with Albanians and sign an agreement among equals. This agreement comprised the first juridical basis for the future autonomous demands of the Albanian patriots. Another important victory of the insurrection was the creation of the political consciousness of the wide masses of population. In this way, insurrection achievements laid an important foundation for another future insurrection. The patriotic circles began to seriously think about a future insurrection organization.

What attitude did Montenegro keep? Its stand was not clearly defined. On the one hand, the external policy of this state was basically characterized by the intention of playing an active role in the region and the extension of its territory that would enable the creation of equilibrium of its strategic position in the Balkans. On the other hand, there existed a practical impossibility to undertake an independent military action against the Turkish Empire at the right time. This was primarily due to a general weakness of the state and the absence of support by the external international factor. We have to keep well in view the fact that at the period under discussion, the relation between Serbia and Montenegro were cold because of the existence of the dynastic contradictions and the clash of their strategic plans of expanding their new kingdoms with Albanian territories. Thus, because of an almost absolute impossibility to individually act to realize its own strategic objectives, before the possible expansion prevention by Serbia, Montenegro kept, at least officially (as evidenced by the documentation), a favouring attitude to the cause of the Albanian highlanders. Indirectly, Montenegro took upon itself the defence of the highlanders and internationalised the question. This made Turkey start negotiation. It does not mean that at that time, Montenegro did not have proper forces and certain circles that did not try to make use of the movement for the benefit of the state. However, it seems that they were under the very strict control of King Nikolla's official policy that could not permit them act beyond the limitations the international factor determined. In this context, it is of special importance to clearly know who the primary enemy of Albania was for the moment and whether it were reasonable and natural to enter a temporary tactical alliance with Montenegro. It is utterly fair to determine that it was not the alliance with the century-old Asian violator, but the liberation from him, the stand the 1911 progressive Albanian should keep. Besides, the traditional experience of the national anti-Turkish revolutions in the Balkans, i.e. the reasonable and safe way of the mutual support of inter-Balkan alliances, should be taken into consideration. On account of the documentation and the reliable testimonies of that time, the Albanian highlanders were aware of this main knot in their stand and decided to place the interests of enslaved Albania first. The 1911 uprising failed to be transformed into a general insurrection that could secure Albania's autonomy. In spite of the lack of maturity mentioned above, the pressure of military forces and the terror practised by Turkey exerted their influence on the confinement and crushing of the uprising. Turkey had been careful to avoid the outbreak of the uprising in the other regions of the country by giving up the application of some administrative measures it had previously undertaken. It must be emphasised that Turkey did not show the proper skill to manoeuvre into the uprising of Malėsia Madhe. The Albanian national propaganda that accompanied the uprising from the beginning to the end became insurrection strong support. The realization of the desires and national aspirations of people in this small part of the country aroused the desires and strengthened the efforts of the other part of the nation to force Young Turks make more concessions for all Albanians. Gate opposed the effort to modify the conditions of the agreement in favour of the other Albanians. It is exactly here, where the roots for the outbreak of the 1912 uprising lie. In this way, the 1911 uprising of Malesi opened the way to 1912 Albania-Turkey final confrontation. In this context, real winners of the crisis were the Albanian highlanders, i.e. Albanians in general, the ones who culturally, felt themselves Albanians.

Bibliografia

1-Burime parėsore:

.a- Dokumente te pabotuara.

Austria. Haus- Hof- und Staatsarchiv, Politisches Archiv. Cituar gjatė punimit si: HHStA PA, XIV Albanien 1894-1918, Kartons 33-42.
Britania e Madhe. Public Record Office, (Arkivi Shtetėror i Anglisė, Uellsit dhe Mbretėrisė sė Bashkuar), Foreign Office, 371, 1228,1229, 1230, London.
Itali: Archivio di Stato Bari, Gabineto Prefetto, vers 28, fascicolo 495
Shqipėri. Arkivi i Institutit tė Historisė, pranė Akademisė sė Shkencave tė Republikės sė Shqipėrisė (AIHT), fondi i Arkivit tė Vjenės, viti 1911, Tiranė.

b- Dokumenta tė botuara.

Foreign Office. British Documents on the Origins of the War, 1898-1914, eds. G. P. Gooch and H. Tempwrley 12 vols. London 1933, ėshtė pėrdorur vetėm volumi IX, part I.
Akte tė Rilindjes Kombėtare Shqiptare 1878-1912, Tiranė 1978.
Defteri i Regjistrit tė Sanxhakut tė Shkodrės i vitit 1485, Vėllimi I, Tiranė 1974.

c-Burime tė tjera tė botuara.

Historia e Shqipėrisė, Vellimi II, Tiranė 1965.
"Hylli i Dritės", Data qi komi nuk harron, 1932/11 .
"Hylli i Dritės" 1937/12, Trimi i Traboinit, Dedė Gjo' Luli.
"Hylli i Dritės", 1938/ 1-3
"Leka" 1932/11, fq 343, "Dita e 28 Nandorit e Kryengritja e Malėsisė sė Madhe".
"Leka" 1937/6, 8-12.
"Leka" 1938 /1-3.
Gazeta , "The Times", shkurt-gusht 1911, sipas koleksionit qė gjindet pranė Institutit tė Kėrkimeve Historike (IHR) tė Universitetit tė Londrės. Malet Street, Senate House, London.

2- Literature dytėsore.

Baldacci Antonio, "Studi speciali albanesi", Volume I, Roma, 1932.
Bridge, F.R., Great Britain and Austria-Hungary 1906-1914: A diplomatic history., London 1972.
Buda Aleks., Dokumente mbi Lidhjen e Prizrenit, "Buletin i Institutit tė Shkencave",
1948/2-3
Bumēi Luigj, Nga kujtimet e mija, "Hylli i Dritės", 1944/5.
Cana Zekeria, Lėvizja Kombėtare nė Kosovė Tiranė 1982.
Cordignano Fulvio, L'Albania, Volume I ., Roma MCMXXXIII.
Cordignano Fulvio, L'Albania, Volume II, Roma MCMXXXIV.
Doēi P. P., Dedė Gjo' Luli, Tiranė 1972.
Doēi P. P., Disa tipare tė artit ushtarak popullor gjatė kryengritjes sė Malėsisė sė Mbishkodrės sė vitit 1911, nė "Studime Historike", 1965/3.
Durham Edith, The struggle for Scutari, London 1914.
Durham Edith, High Albania, London 1909.
Durham Edith, Vent'anni di groviglio balcanico, Firenze 1923, (pėrkthyer nė gjuhen italiane prej Stefania Pelli-Bossi).
Ermenji Abas, Vendi qė zė Skenderbeu nė historinė e Shqipėrisė, Tiranė 1996 fq. 288 - 297.
Fishta Gjergj. Lot Gjakut, nė "Hylli i Dritės", 1914/9
Ivanaj Nikolla Historija e Shqipėniės sė ré - Vuejtjet e veprimet e mija, Pjesa e parė, Tiranė 1943.
Jacques Edwin E., Shqiptarėt, Historia e popullit shqiptar, Vėllimi I: Shqipėria e hershme deri nė vitin 1912, Kadiköy - Istambul / Turkey.
Kamsi Kolė, "Kronikė e Agimit tė Lirisė", "Leka" Shkodėr 1937/ VIII-XII.
Kondis Basil, Greece and Albania 1908-1914, Thessaloniki, 1976.
Kraja Dr. Musa, Baca Kurti dhe mbrojtja e Grudės, Tiranė 1996.
Krroqi Tefė, Historia e fakteve dhe historia e arkivave, "Hylli i Dritės", Tiranė 1994/ 3-4.
Krause Adalbert Gottfried, "Das Problem der albanischen Unabhangigkeit in den Jahren 1908-1914", Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades an der philosophischen Fakultat der Universität Wien, Wien 1970.
Kurti Donat, Flamuri komtar nė krahinė tė Shkodrės, "Hylli i Dritės", Shkodėr 1937/9-10.
Libardi C., I primi moti patriottici albanesi nel 1910-1911-1912, Specie nei Ducagini. Trento 1935
Markovic Dr-Ivan, Dukljansko-barska Metropolija, Zagreb, 1902,
May, A.J., The Habsburg Monarchy 1867-1914, Harward University Press, Massachusetts, 1951.
Mehmeti Drita, Tė dhėna mbi qėndrimin e Italisė ndaj kryengritjes shqiptare tė vitit 1911, "Studime Historike" Tiranė 1990/2 fq.113.
Mihacevic Fra Lovro, Po Albaniji dojmovi s puta, Zagreb 1911, Matica Hrvatska, fq.70, 78, 79.
Nikaj Ndoc, "Kujtime tė nji jetes sė kalueme", fashikulli "Kryengritja e Malcis sė Madhe", Biblioteka e Universitetit tė Shkodrės "Luigj Gurakuqi", Nr i inventarit 204.
Palushaj Lulash Nika, Malsia dhe fiset e saj, vėllimi I, Lezhė 1996.
Pollo Stefanaq, Aspekte tė kryengritjeve tė mėdha nė vitet 1910-1911, Revista "Ylli", 1982/4.
Pollo Stefanaq, Mbi vullnetarėt e huaj nė kryengritjen shqiptare tė vitit 1911, nė "Studime Historike" Tiranė 1987/2 fq 85.
Pribam A.F., Austria-Hungary and Great Britain 1908-1914, London-New York-Toronto, 1951.
Pulaha Selami, Kontribut pėr studimin e ngulitjes sė katuneve dhe krijimin e fiseve nė Shqipėrinė e Veriut nė shekujt XV-XVI, "Studime Historike" 1975/1 fq. 75.
Pulaha Selami, Pronėsia feudale nė tokat shqiptare (Shek. XV-XVI), Tiranė 1988.
Rahimi Shukri, Lufta e shqiptarėve pėr autonomi (1897-1912), Prishtinė 1978.
Raspa Vincenzella, Le Opere di Eugenio Vaina e Camillo Libardi sulla insurrezione del 1911 nel Nord Albania, tezė doktorature mbajtur nė Universitą degli Studi di Roma, Facoltą di Lettere e Filosofia, Anno Accademico 1969-1970, Relatore Prof. Ernesto Koliqi,
Repishti Xhevat, Kryengritja e Malėsisė sė Madhe e vitit 1911, nė "Kumtari" i Muzeut tė Shkodrės, 1992/5.
Siliēi Risto Ll., "Pasqyra" Ditėve Pėrgjakshme nė tė pestin shekull Shqypeniis tė robnueme, Trieste 1912.
Skendi Stavro, The Albanian National Awakening, 1878-1912, Princeton, New Jersey, 1967.
Steinmetz Karl, Ein Vortsos in die Nordalbanischen Alpe, Wien/Leipzig 1905.
Stojancevic Vladimir, (Editor) Serbia and the Albanians in the 19th and early 20th centuries, The Serbian Academy of Sciences and Arts, Academic Conferences, Volume LIII, Series of lectures, , Beograd 1990.
Sufflay Milan, "Serbėt dhe Shqiptarėt" Tiranė 1926, pėrkthim i Zef Fekeqit dhe Karl Gurakuqit.
Swire Joseph, Albania, The rise of a Kingdom, London 1929.
Shpuza Gazmend, Kryengritja shqiptare e viti 1911, nė "Buletini Shkencor", i Institutit Pedagogjik Dyvjeēar tė Shkodrės 1966/4 dhe 1967/6.
Shpuza Gazmend, Qendrimi antikombėtar i klerit ndaj kryengritjes sė vitit 1911, "Studime Historike" 1968/2 fq. 133.
Ukgjini Dom Nikė, Shkreli, Njė vėshtrim historiko-kulturor, Shkodėr 1998.
Ulqini Kahreman, Bajraku nė organizimin e vjetėr shoqėror, (fundi i shek. XVII deri mė 1912), Tiranė 1991.
Vaina Eugenio, La Nazione Albanese, II edizione, Catania 1917.
Valentini Giuseppe, Il diritto delle comunitą nella tradizione giuridica albanese, Generalitą, Firenze 1956.
Vickers Miranda. The Albanians, A Modern History, London New York, 1995, fq 62-65.
Wandruszka, A., Urbanitsch, P., Die Habsburgermonarchie 1848-1918, Band VI/ 2, Verlag Der Osterreichischen Akadamie der Wissenschasften, Wien 1933, fq 271, dhe 383.
Zojzi Rrok, "Ndamja krahinore e popullit shqiptar", "Etnografia Shqiptare", Nr.1, Tiranė 1962, fq 16-63.

© Phoenix - Qendra e Studimeve Shqiptare "Ernest Koliqi" Shkodėr & Bashkimi Katolik i Publicistėve Shqiptarė
www.phoenix-shkodra.de